نیستان سازنده نی هفت بند persian ney

معني دستگاه چيست ؟ دستگاه : دستگاه از دو جز (دست)و(گاه) تركيب شده كلمه گاه به معني لحظه ، دم وقت است و در موسيقي اهميت بسيار دارد . در نتيجه كلمه دستگاه به سادگي مي تواند اصطلاحا به معني محل و موقع دست روي دسته ساز باشد به معني ساده تر يعني محل و طرز قرار گرفتن انگشتهاي دست نوازنده روي دسته ساز در گاه موقع يا نوبت معيني كه تصور مي شود چيزي شبيه كلمه ‹‹پوزسيون›› در سازهاي ذهي در موسيقي غربي باشد و دوگاه ، سه گاه و چهارگاه به پوزيسيون دوم ، سوم ، و چهارم اطلاق شده است . از طرفي برخي از متفحسين و متجسسين معتقدند كه گاه در فن موسيقي به همان لغت درگات ، در اوستا اتلاق مي شود و لغت تركيبي دوگاه ، سه گاه و چهار گاه اساسا همان دوگات ، سه گات و چهار گات بوده است كه به مفني گات دوم و گات سوم و گات چهارم بوده است . ميان دستگاهها ي هفت گانه ‹‹شور›› از همه بزرگتر است زيرا هر يك از دستگاه ها داراي يك عده آوازها و الحان فرعي است كه به آن ‹‹گوشه›› مي گويند ولي دستگاه شور فيراز آوازها فرعي داراي ملحقاتي است كه هر يك به تنهايي استقلال دارند . به اين ترتيب 1) ابوعطا 2) بيات ترك 3) افشاري 4) دشتي كه هر يك داراي گوشه هاي فرعي ديگري هستند . كيفيت آواز ها در موسيقي ايران شور : شور آواز متداول در ميان مردم ايران است و متعلقات آن بيشتر در بين عامه معمول مي باشد و حتي افرادي هم كه موسيقي نمي دانند اگر گاهي زمزمه كنند اغلب يكي از متعالقات شور را مي خوانند . آواز شور جذبه و لطف خاصي دارد و خيلي شاعرانه و دلفريب است و از ملال و حزن دروني حكايت مي كند و گاه با ناله اي موثر نصيحت مي كند و دلداري مي دهد . اين آواز براي ابراز احساسات دروني از قبيل عشق و محبت ، عاطفه و ترحم و امثال آن بسيار مناسب است مي توان شور را به انسان سالخورده و با تجربه اي تشبيه كرد كه در مقابل ناسازگاري روزگار به عوض آنكه سر به زانوي غم گذارده و اشك حسرت ببارد با كمال صبوري و بردباري تامل مي كند و درس بي علاقگي و عدم دلبستگي نسبت به عالم مادي و فاني را مي دهد . آواز شور نمونه كاملي است از احساسات و اخلاق ملي اسلاف گويي روح عارفانه و متصوف ايراني راكاملا مجسم مي كند و شنونده مي تواند از شنيدن آن به زيبايي مناظر ايران و صفات خاص اهالي اين سرزمين پي برد . اين آواز در روشنايي مهتاب وكنار جويباري صاف وآرام در سكوت طبيعت تاثير عجيبي دارد . خصوصيات متعلقات شور : ابوعطا : آوازي است بازاري كه در ميان توده ملت رواج كامل دارد . و داراي لطف و زيبايي خاصي است . صوت قرا در موقع قرائت قرآن هميشه در حجاز ( يكي از گوشه هاي ابو عطا ) است كه بسيار موثر است . بيات ترك : مانند ابوعطا آوازي است كه به گوش عامه آشناست و به همين جهت آن را آواز بازاري مي نامند . اغلب اذان ها دعا ها و نوحه هايي كه از راديو و تلويزيون پخش مي شوند در بيات ترك و دشتي مي باشند . افشاري : آوازي مغموم و دردناك است كه از هجران و فراق صحبت مي گويد . به طور كلي اين آواز براي نشان دادن حالت هايي مانند ناله هاي جانسوز هجران و شكايت از بي وفايي ياران و نااميدي و اظهار تاثر از رنجهاي زندگي است . آواز دشتي : دشتي يكي از زيبا ترين متعلقات شور است كه آوازي حزين و غم انگيز ولي در عين حال لطيف و ظريف است و مي توان آن را آواز چوپاني ايران ناميد . در ميان اغلب ملل اهالي دشت هاي خرم و نقاط خوش آب و هوا آهنگ هايي مخصوص به خود دارند كه بنا بر احتياج طبيعي به وجود آمده . شايد اصل آواز دشتي از ناحيه دشتي و دشتستان فارس باشد كه امروزه در ميان آنها كه زندگي گله داري دارند متداول است . در شمال ايران به خصوص در سواحل جنوبي درياي خزر ( مازندران و گيلان ) اين آواز تغيير شكل مختصري داده و به صورت نغمه گيلكي در آمده است و اهالي گيلان در خواندن اين نغمه مهارت زيادي دارند . نوا : نوا آوازي است با طمانينه و با وقار و نصيحت آميز كه سكوت هاي تفكر برانگيز و عميقي دارد و با آهنگي ملايم و متوسط نه چندان فرح بخش و نه زياد دردناك و محزون احساسات را بيان مي كند . در موقع خستگي و فراغت شنيدن آواز نوا بسيار مطبوع است و معمولا آن را آواز خواب گفته اند كه در آخر مجالس انس و طرب نواخته مي شده .نوا براي اشعاري حاكي از معاني فلسفي مناسب است . دستگاه ماهور : احساس شجاعت . شادي و اميد واري و پيشرفت در زندگي بشر در آن قابل بيان است . برخلاف آنچه تصور مي شود موسيقي ايراني هميشه محزون است ماهور، طرب انگيز و بشاش است . راست پنجگاه : حالت خاصي از خود ندارد تنها بعضي از گوشه هاي آن مخصوص خود آن است و چون در راست پنجگاه تغيير مقام به ساير دستگاه ها زياد است هر قسمت از آن حالت يكي از دستگاه ها را دارد . به همين مناسبت از بقيه كاملتر است از ويژگي هاي عمده راست پنجگاه استفاده از آن براي مركب نوازي و مركب خواني است زيرا توسط آن مي توانند به دستگاه هاي ديگر بروند و در نهايت به راست پنجگاه رجعت كنند و چنانچه از اسم آن بر مي آيد از طريق اين دستگاه به پنج دستگاه مي توان رفت . همايون : همايون آوازي است با شكوه و مجلل و آرام و در عين حال موثر و جذاب و دلربا و زيبا . همايون مجموعه اي است از احساسات لطيف و روحاني در اثر شنيدن آن انسان غرق عالم تفكر مي شود و اگر نوازنده ماهر باشد شنونده مستعد را به عالمي فوق عالم مادي سوق مي دهد . آواز اصفهان : اصفهان از متعلقات همايون است و دستگاه مستقل محسوب نمي شود . اصفهان گاه شوخ و خوشحال گاه محزون و غمگين است از شنيدن اصفهان انسان زياد ملول و متاثر نمي شود در صورتي كه شادو خوشحال هم نمي گردد . پس حالتش بين غم و شادي است و رويهمرفته بسيار جذاب و دلرباست . دستگاه سه گاه : سه گاه آوازي است بي نهايت غم انگيز و حزن آور و مجموعه اي است از آه هاي ممتد و ناله هاي غم انگيز از رازو نياز عاشقان هجران كشيده و بدبختي و بيچارگي بينوايان و ضعيفان گفتگو مي كند به خوبي مي توان فهميد كه آواز غم انگيز سه گاه يادگار مصيبت ها و آلام نياكان ماست و ما باآنكه دوره هاي بدبختي و اسارت و بندگي را فراموش كرده ايم باز از شنيدن نغمه اي كه مارا غمگين و افسرده مي كند لذت مي بريم به علت اينكه زندگي معجوني از غم و شادي است و موسيقي نيز نماينده كامل احساسات بشر است . دستگاه چهارگاه : آواز چهارگاه نمونه كاملي از تمام حالات و صفات موسيقي ماست . زيرا درآمد آن مانند ماهور شادو خرم است گوشه زابل حزني دروني دارد در آواز مخالف شكايت آن مانند همايون است و مويه و منصوري غم انگيز هستند . رويهمرفته مي توان گفت كه چهارگاه مانند انساني كامل است كه تمام خصائص و محسنات ذوق شرقي و احساسات عاليه انساني را دارد . از چهارگاه براي شاهنامه خواني و بيان حالات دليرانه استفاده مي كنند .

نوشته شده توسط سید قاسم علوی | لینک ثابت |