« با لـب دم سـاز خـود گـر جفتمـی        همـچـو نـی نـا گفتنـی ها گفتمـی »

اگر با لب آن صاحبدمی که در وجود ما ميـدمـد و دم ساز ما است اتصال پيدا کنيم و جفت شويم و از آن جـدا نشويم آنگاه ماننـد نـی، آنچه او ميـدمـد و می گويـد ما آنرا منعکـس و منتشر می کنيم و بگـوش خلق ميرسانيم . اصولاً دو جور گوش در بيـن شنوندگان مشاهـده می شـود، عده ای گوشی دارند که با آن ظاهر کلام را می شنونـد و عـدة قليلی هستنـد که اسرار شنيـده هايشان را هم می فهمنـد . پخش کردن دم دمنده در نزد پيامبران، وحی ناميـده می شود و در پيش مقربين و اوليـای حق، آنرا الهام يا وحی دل می نامند .  مولانا می فرمايد           
  
«نـی نجـوم است و نه رمـل است و نه خـواب
                                        وحـــی حـــــق و الله اعــلـــم بـا لصــواب         
    از پـــی  روپــوش  عـامــــــه در بــيـــان
                                         وحــــی دل گــويــنـــد آنـرا صـوفـيـــان          
   وحـــی دل گـيـــرش کــه منظـرگاه اوست
                                        چـون خطــا باشـد ؟ چــو دل آگاه اوسـت »  

پس آنهاييکـه با لب دمساز دمنـده ، جفت و متصل هستنـد ، از تمام اسرار نهفتنی و نگفتنـی ، که نـی می دانـد آگاهنـد .

«هـر کـه او از همـزبـانی شــد جــدا        بـی زبـان شد ، گرچه دارد صـد نـوا »

اگـر با لب دمساز خـود ، جفت نباشـد و از او جـدا شود ، ديگـر دمی در او دميده نمی شـود که زبان شيرين و نواهای دلچسب و آوای جانبخش خود را به گوش جهانيان برساند، اگر چه دارای نواهای فراوانی است (صـد نـوا) اما زبـان او که وابسته به دم دمنده است خاموش است و گويا نيست و در واقع بی زبان شده است

«چونکه گل رفت و گلستان در گذشت
        نشنوی زان پس ز بلبـل سـرگذشت »
«چونکه گل رفت و گلستان شد خراب
        بـوی گـل را از که جويـيـم از گلاب »

اگـر نـی زن ، لبهای خود را از نی دور کند ، ديگر از نی شور و گداز و راز و نياز و شرح حالی شنيده نخواهـد شد، بهمان گونه اگر گل از بلبل روی گردان شود و خود را مخفـی و نهان نگهـدارد، ديگـر از بلبل هم ناله و افغانی و گفتن سرگذشتی شنيده نخواهد شد اما هنگاميکه گل رفت و گلستان هم بوسيلة باد زمستانی خراب شد بوی او و عظمت روحی و معنويش را در آثار او خواهيم ديـد .

« جمله معشوق است و عاشق پرده ای         زنده معشوق است و عـاشق مرده ای »

هر چه هست، معشوق است و اصالت در اوست و عـاشق مانند نقش روی پرده ای است که وجود حقيقی ندارد، همانگونه که در نی اصل وجود، نی زن است و نی تنها آلت و وسيله ای است که اگر در آن دم ساز ندمد، ارزش و وجودی نخواهد داشت. معشـوق ،زنـده و جاويـد است که در هر زمان و در هر نی که بخواهـد و اراده کند می دمد ولی عاشق ماننـد مـرده است که اگر از معشـوق دور بيفتـد، چون مرده ای می باشد ، همانگونه که اگر نی مورد استفـادة نی زن قـرار نـگـيـرد و دور بـيـفـتـد بلا استفاده و مرده محسوب می شود .

« چـون نباشـد عشـق را پروای او        او چو مرغی ماند بی پر , وای او »

اگر عشق التفات و رغبتی به انسان حق جو و حقيقت خواه نداشته باشد مانند مرغی بی بال و پـر می شـود که در اين حالت بايد گفت وای بر احوال او ، چـون مرده ای می باشـد که متحـرک است . حافظ در مورد اينگونه افـراد می فرمايـد :            

«هر آنکسی که در اين حلقه نيست زنده به عشق
                                   بـر او نمـرده بـه فـتــوای مـن نـمــاز کـنـيــد»   ...