دیاپازون و رابطه آ ن با نی 7 بعد از ظهر

در یونان قدیم کلمه دیاپازون به معنی سرتاسر فاصله ها آمده یعنی آنچنان فاصله هایی که میان نت های پی در پی در داخل یا اکتاو قرار دارند.

امروزه مفهوم رایج آن تعیین معیاری برای تثبیت زیرو بمی (نواک) صداهای موسیقی است به گفته دیگر تعیین بسامد این صداها و ساختن وسیله ای که یک یا همه صداهای داخل یک اکتاو را تولید می کند. این وسیله نیز به همین نام یعنی دیاپازون مصطلح شده است. باید دانست که برای تثبیت بسامد صداهای موسیقی کافی است که تنها بسامد یک صدا تعیین و تثبیت شود زیرا فاصله یا نسبت بسامد میان صداها از زمانهای قدیم محاسبه شده است.

موسیقی دانان و صدا شناسان کشورهای مختلف از جمله چین و یونان و ایران هر یک بر حسب نظام های فاصله بندی خود محاسباتی انجام داده اند.

از قرن نوزدهم کوشش هایی به قصد تعیین و تثبیت بسامد های صداها در کشورهای غربی به عمل آمد و در اوایل قرن بیستم توافقی حاصل شد که بسامد (لا) برابر با 440 باشد یعنی هر جسم که در ثانیه 440 بار حرکت رفت و آمدی داشته باشد صدای حاصل از آن (لا) شناخته شود.

دیاپازون عبارت از میله‌ای است که به شکل U خمیده شده باشد. چون فرکانس ارتعاشات دیاپازون ثابت است و ارتعاشات آن نیز تقریبا خالص است، یعنی معمولا هماهنگی همراه صوت اصلی آن نمی‌باشد، لذا از مدتها پیش مورد استفاده قرار گرفته است. موارد استعمال آن بیشتر در سنجیدن نقاط با آنها برای میزان کردن آلات و ادوات موسیقی می‌باشد.

دید کلی

اغلب چشمه‌های صوتی دستگاههای نوسانی هستند، همین امر در مورد دیاپازون نیز برقرار است. یعنی وقتی دیاپازونی به صدا در می‌آید، ارتعاش می‌کند و نوساناتی مانند نوسانات آونگ دارد. دامنه و دوره تناوب نوسانات دیاپازون در مقایسه با سایر ارتعاشگرها کوچک است. البته در میان نوسانگرها ، نوسانات دیاپازون و آونگ از اهمیت خاصی برخوردار است. با اینکه در تعطیل نوسانات پیچشی نمی‌توانند کارساز باشند. این نوع ارتعاشگر در رده نوسانگرهای مکانیکی جای می‌گیرد.

دیاپازون را می‌توان یک میله‌ای دانست که از وسط خم شده است و با دو میله‌ای که یک سر هر یک از آنها آزاد و سر دیگر هر دو در یک گیره مشترک قرار گرفته باشد. البته گیرنده مشترک در اینجا همان دسته دیاپازون است.

مشخصات فیزیکی دیاپازون

جنس دیاپازون: دیاپازونها معمولا دو شاخه‌ای هستند که از فلزات سخت (چگال) شکل گرفته‌اند که در اثر ضربه مکانیکی به یکی از شاخه‌هایش از خود ارتعاش صوتی ارائه می‌دهند.
گستره طول موجی دیاپازون: چون بیشتر فیزیک امواج گسیلی دیاپازونها در ناحیه صوتی انجام می‌گیرد، بنابراین ، گستره طول موجی دیاپازونها به ناحیه صوتی محدود می‌شود.
شدت صوت دیاپازون: دیاپازونها بر حسب ، جنس ، قدرت ضربه‌ای که به آنها وارد می‌شود و فرکانس صوتی که تولید می‌کند و دارای شدتهای متفاوتی هستند که عمدتا در محدوده شنوایی انسان قرار می‌گیرند.

img/daneshnameh_up/0/09/tuning_fork_wave_animated.gif

مکانیزم دیاپازون

دیاپازون از یک فلزی دوشاخه‌ای درست می‌شود که انتهای آنها بر هم کوپل می‌شود اگر ضربه‌ای به یکی از شاخه‌ها بزنیم هوای داخل آنرا متراکم می‌کند و چون ته دیاپازون کوپل شده (بسته) است، دیاپازون بصورت یک لوله صوتی بسته عمل می‌کند و فیزیک امواج در رفت و برگشت به صورت امواج ساکن ظاهر می‌شوند که در حالت تشدید نوسانات صدای صوت آنـرا می شنویم. البته هامورنیــکهای غیـر از صـوت اصلی با بقیه تداخل می‌کنند و ما صوت مرکبی را می‌شنویم.

مکانیزم کار دیاپازون نوع اول

اگر فرض کنیم که دیاپازون بصورت میله‌ای باشد که دو سر آن آزاد بوده و خم شده باشد، در اینصورت وقتی که این میله ارتعاش می‌کند و صوت اصلی خود را ایجاد می‌کند، صوت ایجاد شده دارای دو گره ارتعاشی خواهد بود. هر قدر میله را خم کنیم، دو گره نامبرده به یکدیگر نزدیک می‌شوند. به این وسیله وقتی میله‌ای که دو سر آن آزاد است به شکل دیاپازون در آید، دو گره نامبرده در قاعده آن کاملا به یکدیگر نزدیک می‌شوند و البته بین این دو گروه همواره شکم ارتعاش قرار گرفته است.

عمل دسته دیاپازون در وسط آن ابتدا اینست که جرم این قسمت را زیاد است و در نتیجه دامنه ارتعاشات آنرا کاهش می‌دهد. دوم اینکه دو گره ارتعاشی را به یکدیگر نزدیک می‌کند. بنابراین وقتی دیاپازون را به وسیله دسته‌اش به جعبه رزونانس اتصال دهیم انتقال ارتعاش از دیاپازون به جعبه بوسیله همین دسته صورت می‌گیرد.

اگر یکی از دو شاخه دیاپازون مرتعش را کمی با دست لمس کنیم فورا هر دو شاخه از ارتعاش باز می‌ایستند، در صورتی که اگر دسته آن را در دست بگیریم و یا اگر دسته را روی میز و غیره فشار دهیم در ارتعاش دیاپازون تغییری ایجاد نمی‌شود.

مکانیزم کار دیاپازون نوع دوم

اگر دیاپازون را به شکل دو میله‌ای که یک سر آنها آزاد بوده و سر دیگرشان در یک گره مشترک هستند، در نظر بگیریم باز همان نتایج گفته شده در مورد نوع اول حاصل می‌گردند. فرض کنید که میله‌ای را به قطعه فلزی سنگین متصل نموده باشیم. هرگاه میله به ارتعاش در آید ارتعاش آن به قطعه فلز انتقال پیدا می‌کند. اولا برای اینکه ارتعاش میله باعث حرکت قطعه نشود باید قطعه فلز نسبت به میله خیلی سنگینتر باشد. ثانیا اگر میله دیگری بطور قرینه با میله اول نسبت به قطعه فلز به آن اتصال داشته باشد برای اینکه ارتعاش میله اول سبب تغییر محل مرکز ثقل مجموعه نگردد لازم است که میله دوم دارای همان ارتعاش میله اول ولی در جهت مخالف آن بشود.

دیاپازون و پدیده زنش

در تداخل ارتعاشات دیاپازون اختلافی بین فرکانس صوتهای هارمونیکهای مختلف آن وجود دارد. این اختلاف فرکانسها تحت عنوان پدیده زنش مطرح است. گوش انسان قادر است از این زنش صوتی ، اختلافهای بیشتر از شش هرتز را از هم تشخیص دهد.

اهمیت دیاپازون

اهمیت دیاپازون در این است که ارتعاشات آن صدای خالص تولید می‌کند (صدای خالص آن است که ارتعاشات آن با تابع سینوسی نشان داده شود)، به علاوه فرکانس آن همیشه ثابت می‌ماند. از این رو دیاپازون را می‌توان آلت دقیقی برای نتهای موسیقی دانست و صحت صداها و نتهای مختلف را با آن کنترل نمود. چنانچه ارتعاش دیاپازون را با وسایل الکتریکی پایا سازیم، می‌تواند برای کنترل مدارهای الکتریکی بکار رود. از ثابت ماندن فرکانس دیاپازون برای تعیین اجزا زمان استفاده می‌نمایند و اگر دیاپازون را با دقت کامل ساخته باشند می‌توان با دقتی در حدود یک ده هزارم ثانیه اجزا زمان را اندازه گرفت. امروزه بواسطه ترقی صنعت ، ساختن و استعمال این قبیل دیاپازونها امری عادی است و چنانچه در انتخاب فلز دقت به عمل آید و سایر احتیاطات نیز لحاظ گردد، دقت دیاپازون تا یک میلیونیم ثانیه می‌رسد.

مطلوب سازی ارتعاشات دیاپازون

اگر بخواهند هارمونیکهای مختلف دیاپازون وجود پیدا کند باید آن را در جاهای متناسب بوسیله گیره‌ای خم کرد. و سپس دفعتا گیره را باز کنند. دیاپازون با فرکانس اصلی خود مرتعش می‌گردد. با همین روش از پیدایش گره در نقاط مخصوص که سبب پیدایش ارتعاشات نامطلوب می‌شود جلوگیری بعمل می‌آورند.

انواع دیاپازون

دیاپازون الکتریکی

برای اینکه ارتعاشات دیاپازون پایدار بماند آن را به وسایل الکتریکی به ارتعاش دائم وادار می‌کنند. اساس این کار مانند اساس کار زنگ اخبار الکتریکی است. یعنی حرکت رفت و آمد شاخه‌های دیاپازون ، در مدار الکتریکی شامل یک بوبین الکترومغناطیسی را بسته و باز می‌کنند و به این طریق بوبین مزبور که بین دو شاخه دیاپازون واقع شده تحریک شده و به نوبه خود شاخه‌ها را بطور متناوب جذب یا رها می‌کند.

دیاپازون با چراغ سه قطبی

دیاپازونی که به کمک بوبین دارای ارتعاشات پایداری شده باشد دقیق و خوب است اما برای اینکه خوب کار کند لازم است که ارتعاشات دیاپازون از حدود صد در ثانیه تجاوز ننماید. از اینرو پایداری دیاپازون را به کمک چراغ سه قطبی عملی می‌نمایند و به این طریق می‌توان تا فرکانس یک هزار رسید، فایده دیگر این نو ع دیاپازون این است که اتصال مکانیکی پیدا نمی‌کنند.

هر گاه دو دیاپازون با چراغ سه قطبی را پهلوی یکدیگر قرار دهیم و درجه حرارت یکی را ثابت نگاه داریم و درجه حرارت دیگری را تغییر دهیم، به کمک زنش می‌توان قانون تغییر فرکانس دیاپازون را بر حسب تغییر درجه حرارت پیدا کرد.

کاربردهای دیاپازون

به عنوان چشمه تولید صوت
اندازه گیری طول موج صوت
وسیله‌ای برای اندازه گیری شدت صوت
بررسی تداخل امواج صوتی
از جمله موارد استعمال دیاپازون تشخیص هم‌صدایی (Unisson) آلات موسیقی می‌باشد و آن بوسیله زنش (Battement) انجام می‌شود. به این معنی که مثلا هرگاه صدای یک سیم و صدای یک دیاپازون از جهت فرکانس کاملا با هم مساوی باشند چون آن دو را با یکدیگر گوش بدهیم صدای زنش شنیده نمی‌شود. در صورتیکه اگر فرکانس سیم مقدار کمی با فرکانس دیاپازون اختلاف داشته باشد چون آن دو را با هم به صدا درآوریم وجود صدای زنش بطور واضح مشاهده می‌گردد.
هرگاه دو دیاپازون که کاملا مشابه باشند، داشته باشیم می‌توانیم تغییرات فرکانس را بر حسب درجه حرارت به کمک آنها تعیین نماییم. به این طریق که یکی را در شرایط معمولی نگاه داشته و دیگری را بطور تدریجی گرم کرده و ارتعاش آن را با ارتعاش دیاپازون اولی بوسیله زنش می‌سنجیم. به این طریق از روی تجربه می‌توان ثابت کرد که ضریب تغییر فرکانس برای هر درجه سانتیگراد عبارتست از: ^4--10

تعیین فرکانس دیاپازون مجهول

می‌دانیم که وقتی به کمک قطعه کوچکی از موم شاخه‌های دیاپازون را سنگین کنیم فرکانس آن در اثر زیاد شدن اینرسی کم می‌شود. فرض کنید حدود فرکانس دیاپازون A مجهول و حدود دیاپازون B معلوم باشد. حال ابتدا دیاپازون A و B را مرتعش ساخته و چنانچه تولید زنش نمایند عده زنش را می‌شماریم. اگر بواسطه چسباندن موم به دیاپازون A عده زنش کوچک شد معلوم می‌شود که فرکانس دیاپازون A بیشتر از فرکانس دیاپازون B بوده و چنانچه عده زنش با چسبانیدن موم زیادتر شود فرکانس A کمتر از فرکانس B می‌باشد.

استفاده از دیاپازون در آزمایشگاه

دیاپازون را گاهی در آزمایشگاهها برای تعیین اندازه تقریبی شتاب گرانش زمین (g) به کار می‌برند. نحوه کار به این صورت است که تار کوتاه و نازک فلزی را به یکی از شاخه‌های دیاپازون وصل می‌کنند. هرگاه این دیاپازون در سطح قائم بطور آزاد سقوط کند و تار مزبور در سطح شیشه دود اندود که موازی با سطح دیاپازون قرار گرفته یک منحنی مارپیچ رسم نماید.

در این صورت اگر چه هر اندازه از بالا به پایین بیاییم قوس مارپیچ کشیده‌تر می‌شود، اما هر یک جفت برآمدگی و فرو رفتگی نمایش زمان ثابتی است، یعنی مساوی با زمان سقوط دیاپازون می‌باشند. بنابراین در روی صفحه دود اندود مسافت و زمان را اندازه گرفته و قانون سقوط آزاد را تعیین و در نتیجه g را معلوم می‌سازند.

آیا می دانید نی دست شما چه کوکی است؟

يكي از مشكلاتي كه نوازندگان مبتدي با آن مواجه هستند كوك كردن ساز هست بخصوص براي سازهاي تار ، سه تار ، سنتور و بقيه سازها همچنين براي نوازندگان ني انتخاب ني يي كه كوك باشد مهم است. از اينرو بايد از كساني كه تو اين كار استاد هستند بهره جست يعني هنر آموز سازش را ببرد پيش استاد تا كوك كند يا مثلا هنر آموز ني پس از خريد ساز پيش استاد ببرد تا تائيد كند .يا اينكه از دياپازون ( دستگاهي كه نتهاي موسيقي را تشخيص ميد هد ) استفاده كند .

در اينجا برنامه ي ( Ap tuner3.06 ) را گذاشته ام كه مشكل اينگونه افراد را حل مي كند و ديگر نيازي نيست كه بيست سي هزار تومن براي خريد دياپازون بدهند يا اينكه مرتب مزاحم استاد شوند. بنابر اين شما مي توانيد ساز خود را با آن كوك كنيد يعني اين نرم افزار دياپازون مي باشد كه نتها راتشخيص مي دهد ( البته نتهاي ربع پرده را تشخيص نمي دهد كه ما خودمان بايد بصورت بينابين مثلا بين نت بكار و بمل نت كرن را تشخيص دهيم )

پس از دانلود كردن برنامه آن را نصب كنيد و با وصل كردن يك ميكروفن به كامپيوتر كار را شروع كرد . ضمنا بايد تو تنضيمات سيستم ميكروفن فعال باشد . كه بصورت زير فعال مي شود .

قسمت نوار ابزارپايين taskbar)) روي شكل بلندگو كه ولوم را تنظيم مي كنند دوبار كليك كنيد يك پنجره باز مي شود از منوي بالاي آن روي (options) كليك مي كنيم از منوي آن ( properties) را كليك كنيد تا پنجره آن باز شود از آنجا گزينه (mic volume) را اگر تيك نداشت تيك بزنيد و گزينه ok را بزنيد تا قسمت ميكروفن بهvolume) (control افزوده شود . دقت كنيد كه قسمت ميكروفن قطع نباشد يعني زير آن (mute) تيك نخورده باشد اگر تيك داشت برداريد.

اما تنظيمات برنامه :

1- بعد از نصب ، برنامه روي دسكتاپ قرار نمي گيرد و فقط مي توان از طريق زير آن را را اندازي نمود.

start ----- all programs ------ Ap tuner 3.6 ---- tuner

2- بعد از اينكه برنامه بالا آمد از منوي دومي آن ( Note) گزينه ( Note preset) مي توان نوع سازي كه با ساز شما نزديك است را انتخاب كنيد مثلا سازهاي زهي مي توانند گيتار و سازهاي كششي ويلن دوستان ني نواز هم ويلن را انتخاب كنيد.

3- حالا ازمنوي سومي (Recording) گزينه آخريش (windose recording control) را بزنيد و پنجره اي بنام (capture) ظاهر مي شود كه بايد قسمت دوم آن يعني ( Mic volum ) را فعال كرد و تيك زد.

حالا برنامه آماد است كه شما ساز برداريد و بنوازيد تا نت آن را براي شما مشخص كند .

برنامه نت ها را بصورت لاتين نمايش مي دهد كه بصورت زير مي باشد:

دو     ------»     C

ر       ------»    D

مي   ------»        E

فا     ------»     F

سل ------»     G

لا     ------»     A

سي ------»     B

براي همنوازي نی وسه‌تار

در مورد اینکه برای همنوازی با سه تار چه نی خوب هست باید مطالبی را بیان کنم
اول اینکه ما کلا 13 نوع نی داریم که این نی ها از لحاظ طول با هم فرق می کنند
کوتاهترین آنها نی دو است و بلند ترین آن ها نیز نی دو است
با هریک از این 13 نی هم می توان هر 7 دستگاه وکلیه اواز ها را نواخت
پس اینطور نباید فکر کنیم که مثلا برای نواختن دستگاه ماهور مثلا نی سل برداریم و برای همایون نی فا یا فا دیز
بلکه همونطور که گفتم با هر یک از 13 نی میتوان همه دستگاه ها را نواخت
شاید بگویید با این تفاسیر دیگر چه نیازی است که اینقدر نی مختلف داشته باشیم ؟
اینکه تعداد نی ها زیاد است به درد کار گروهی می خورد
موقعی که چند نفر می خواهند یا هم گروه نوازی کنند باید ابتدا مشخص بشودکه خواننده گروه صداش چپ یا راست ؟
در مورد چپ یا راست
بعد از اینکه مشخص شد خواننده صداش چپ هست یا راست است بایستی معلوم بشودکه چه دستگاهی قرار است زده بشودمثلا ممکنه خواننده ای شور دو را خیلی راحت بتواند بخواند در این موقع نوازنده نی یک نی فا بر میداردکه بتواند شور دو بزندالبته نه اینکه با دیگر نی ها نمیتوان به این دلیل نی فا بر میداردکه چون شور دو برای نی نواز روی نی فا خیلی خوش جا میافتد
ولی اگه مثلا خواننده نتوانست شور دو را خوب بخواندو مثلا شور سل را خواست بخواند، که غالبا نیز همینطور است و خواننده های مرد شور سل را می خوانند یعنی همان شوری که سنتور در حالت عادی میزند
در چنین مواقعی یه نی نواز می تواندچند تا کار انجام بدهد
یا اینکه یک نی سل برداردو یا اینکه یک نی فا برداره و با آن شور لا بزند
این دومی از اولی بهتراست یا اینکه نی دو بلند بردارد که در این صورت جایش برای نوازنده خوب میافتد و فقط تنها مشکلی که در این حالت است این است که چون نی دو از لحاظ طول بلند است باعث میشودکه قدرت مانور از نوازنده گرفته بشود

پس با این همه توضیحات شما باید ببینید که چه دستگاهی و از چه گامی میخواهید بزنیند و بر اساس آن نوازنده نی باید نی انتخاب کند

براي مثال كوك سه تاربه صورت زير مي باشد :

سيم اول     ------»   C4

سيم دوم     ------»      G4

سيم سوم   ------»   C4

سيم چهارم ------»   C3

دوستان ني نواز براي تشخيص اينكه سازشان كوك هست يا نه بايد صداي غيث دست بسته اجرا كنند و برنامه نت همان كوك را نشان مي دهد ، مثلا ني سل دست بسته صداي بم و اوج دو و در صدای غيث نت سل(G5) ۵ بايد نشان دهد با صداي اوج هم مي شود، فقط سوراخ بالايي را بگيريد و بزنيد بايد نت سل۵ (G5)نشان دهد. و بقيه كوكها همچنين ...

اميدوارم كه مورد استفاده قرار گيرد. سوالي بود بفرمائيد.

كليك كنيد و دانلود كنيد .Download

لینک دیگری برای دانلود - پسورد فایل فشرده : www.noteahang.com

حجم: ۱.۲۴ مگابایت

نوشته شده توسط سید قاسم علوی | لینک ثابت |